Pełni ona bardzo ważną rolę na polskim rynku ubezpieczeń.
Jest ona jedną z nielicznych w Polsce, branżową obowiązkową formą organizacyjną samorządu gospodarczego. Przynależność zakładów ubezpieczeniowych do Izby jest obowiązkowa. Obowiązek ten powstaje w chwili podjęcia przez zakład ubezpieczeń działalności ubezpieczeniowej. Członkowstwo ustaje natomiast w chwili likwidacji zakładu ubezpieczeń lub ogłoszenia jego upadłości. Do zadań PIU należy między innymi reprezentowanie zakładów ubezpieczeń wobec władz i organów administracji państwowej oraz podejmowanie działań w zakresie ochrony ich interesów. Izba zajmuje się także wyrażaniem opinii o projektach aktów prawnych dotyczących działalności ubezpieczeniowej oraz współdziałaniem na wniosek odpowiednich podmiotów przy ich opracowywaniu. Współpracuje także z organami nadzoru ubezpieczeniowego w zakresie wynikającym z ustawy o działalności gospodarczej. Stwarza możliwości polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów pomiędzy członkami Izby. Jej zadaniem jest także kształtowanie i upowszechnianie zasad etyki zawodowej w działalności ubezpieczeniowej oraz sprawowanie pieczy nad przestrzeganiem zasad uczciwej konkurencji na rynku ubezpieczeniowym. Organami instytucji są zebranie przedstawicieli, zarząd i komisja rewizyjna. Izba prowadzi samodzielną gospodarkę finansową. Jej majątek pochodzi przede wszystkim z wpłacanych co roku przez członków składek, a także dotacji i darowizn.